Acarbose

Acarbose is een complex oligosaccharide dat intestinale alfaglucosidase-enzymen competitief remt. Het richt zich op postprandiale (na de maaltijd) glucose-excursies en vertegenwoordigt een uniek mechanisme bij de behandeling van diabetes type 2.

Werkingsmechanisme

Acarbose remt reversibel alfaglucosidase-enzymen in de borstelrand van de dunne darm. De remmende potentie volgt deze rangorde: glucoamylase > sucrase > maltase > isomaltase. Deze enzymen breken complexe koolhydraten af tot eenvoudige suikers; hun remming vertraagt de vertering van complexe koolhydraten en vertraagt de glucoseabsorptie.

• Vermindert postprandiale hyperglykemie door de glucosepieken na de maaltijd af te vlakken.
• Stimuleert de insulinesecretie niet en veroorzaakt daarom geen hypoglykemie bij gebruik als monotherapie.
• Verbetert in bescheiden mate de insulinegevoeligheid en het lipidenprofiel.
• Gewichtsneutraal.

Farmacokinetiek

Acarbose is ontworpen om lokaal in het maag-darmkanaal te werken; de systemische blootstelling is opzettelijk minimaal.

• Biologische beschikbaarheid (moedersubstantie): minder dan 1–2% van de toegediende dosis wordt als intact acarbose geabsorbeerd. Ongeveer 35% van de totale radioactiviteit van een radioactief gemerkte dosis wordt echter over 96 uur geabsorbeerd — wat geabsorbeerde afbraakproducten en metabolieten vertegenwoordigt. De piek in de radioactiviteit in plasma treedt op na 14–24 uur, wat overeenstemt met de tijd voor intestinale microbiële metabolisering en de daaropvolgende absorptie van metabolieten.
• Verdelingsvolume: niet van toepassing (overwegend lokale GI-werking).
• Eiwitbinding: verwaarloosbaar voor moedersubstantie.
• Metabolisme: afgebroken door intestinale bacteriën en spijsverteringsenzymen (waaronder intestinale glucosidasen) tot meer dan 13 metabolieten, voornamelijk gemethyleerde, gesulfateerde en glucuronideconjugaten. Deze metabole transformatie vindt vóór absorptie in de darm plaats.
• Halfwaardetijd: ongeveer 2 uur (plasmahalfwaardetijd van de geabsorbeerde metabolietfractie).
• Klaring: renale eliminatie van de geabsorbeerde metabolieten.
• Uitscheiding: ongeveer 50% van de toegediende dosis wordt binnen 96 uur via de feces uitgescheiden (voornamelijk als niet-geabsorbeerde moedersubstantie); ongeveer 34% van de dosis wordt als metabolieten via de nieren uitgescheiden.

Het farmacologische effect is volledig afhankelijk van de aanwezigheid van koolhydraten in de maaltijd — er is geen klinisch betekenisvol effect tijdens vasten. Het maximale effect treedt op wanneer acarbose aanwezig is bij het begin van de vertering.

• HbA1c-reductie: 0,5–0,8% ten opzichte van baseline; groter effect bij patiënten met een hogere HbA1c bij baseline.
• Postprandiale glucose: aanzienlijke vermindering van glucose-excursies (30–40 mg/dL).
• Nuchtere glucose: bescheiden verlaging (10–20 mg/dL).
• STOP-NIDDM-onderzoek: 49% reductie in progressie van gestoorde glucosetolerantie naar diabetes type 2; 49% reductie in cardiovasculaire gebeurtenissen; 34% reductie in nieuw optredende hypertensie.
• Effecten op gewicht: gewichtsneutraal of bescheiden gewichtsverlies.

• Diabetes mellitus type 2 als aanvulling op dieet bij monotherapie, of in combinatie met andere orale antidiabetica (metformine, sulfonylureumderivaten, thiazolidinedionen, DPP-4-remmers, SGLT2-remmers, GLP-1-receptoragonisten) of insuline.
• Prediabetes / gestoorde glucosetolerantie (in sommige regio’s): preventie van progressie naar diabetes type 2.
• Bijzonder nuttig bij patiënten met overwegend postprandiale glucoseverhogingen.

• Overgevoeligheid voor acarbose of voor een van de hulpstoffen.
• Chronische darmaandoeningen geassocieerd met duidelijke spijsverteringsstoornissen of absorptiestoornissen, inflammatoire darmziekte (ziekte van Crohn, colitis ulcerosa), colonulceratie of gedeeltelijke darmobstructie (of predispositie daarvoor).
• Aandoeningen die kunnen verslechteren door verhoogde gasvorming in de darm (Roemheld-syndroom, grote hernia’s, darmstenose).
• Ernstige nierfunctiestoornis (serumcreatinine >2 mg/dL of eGFR <25 mL/min).
• Ernstige leverfunctiestoornis (cirrose).
• Diabetische ketoacidose.
• Zwangerschap en borstvoeding.

Gebruik wordt afgeraden bij kinderen en adolescenten onder de 18 jaar vanwege beperkte gegevens.

Zeer vaak (>10%) — dosisafhankelijk en het gevolg van fermentatie van onverteerde koolhydraten in de dikke darm: flatulentie (meest frequent, tot 74%), opgeblazen gevoel, diarree, buikpijn of buikongemak, borborygmi (rommelen in de darmen). Deze nemen meestal af bij voortgezette behandeling.

Vaak (1–10%): misselijkheid, dunne ontlasting, verhoogde gasvorming in de darm.

Zelden (<0,1%): verhoogde leverenzymen (voorbijgaand, meestal asymptomatisch), hepatitis, geelzucht, ernstige allergische reacties, oedeem, ileus of subileus bij predisposed patiënten.

Zeer zelden: trombocytopenie.

Bijwerkingen zijn het meest uitgesproken bij aanvang van de behandeling en bij koolhydraatrijke maaltijden; ze kunnen worden geminimaliseerd door langzame dosistitratie en dieetaanpassing.

• Intestinale adsorbentia (bijv. actieve kool): vermijd gelijktijdig gebruik — vermindert de werkzaamheid van acarbose.
• Spijsverteringsenzymen (bijv. amylase, pancreatine): werken acarbose tegen.
• Digoxine: kan de absorptie van digoxine verminderen — controleer de spiegels.
• Insuline, sulfonylureumderivaten, megglitiniden: verhoogd risico op hypoglykemie bij combinatie.

Belangrijke opmerking over de behandeling van hypoglykemie: bij combinatie van acarbose met insuline of insulinesecretagogen moet hypoglykemie worden behandeld met glucose (dextrose), niet met tafelsuiker (sucrose) — acarbose blokkeert de afbraak van sucrose in de darm. Glucagoninjectie blijft werkzaam. Alle zorgverleners moeten op de hoogte zijn van het gebruik van acarbose.

Acarbose moet worden ingenomen met de eerste hap van elke hoofdmaaltijd om effectief te zijn. Bij inname vóór of na de maaltijd is de werkzaamheid aanzienlijk verminderd. Tabletten kunnen heel met vloeistof worden ingeslikt of met de eerste hap voedsel worden gekauwd.

Volwassenen

• Aanvangsdosis: 50 mg eenmaal daags bij de avondmaaltijd, of 50 mg twee-/driemaal daags bij de hoofdmaaltijden.
• Titratie: geleidelijk verhogen om de 4–8 weken op basis van de 1-uurs postprandiale glucose en de gastro-intestinale tolerantie. Typische progressie: 50 mg eenmaal daags → 50 mg tweemaal daags → 50 mg driemaal daags → 100 mg driemaal daags.
• Onderhoud: gewoonlijk 50 mg driemaal daags.
• Maximum: 100 mg driemaal daags; voor patiënten onder de 60 kg is het maximum 50 mg driemaal daags.

Bijzondere patiëntengroepen

• Ouderen: geen dosisaanpassing nodig, maar gebruik lagere doses bij verhoogde GI-gevoeligheid.
• Nierfunctiestoornis: licht–matig, geen aanpassing; ernstig (eGFR <25 mL/min of creatinine >2 mg/dL), gecontra-indiceerd.
• Leverfunctiestoornis: licht, voorzichtigheid en controle van de leverfunctie; matig–ernstig, gecontra-indiceerd.

Vergeten dosis

Innemen bij de volgende maaltijd. Niet innemen tussen maaltijden of voor het slapengaan — acarbose is niet werkzaam zonder voedsel. Verdubbel de dosis niet.

Controle van de leverfunctie

Controleer de leverenzymen (ALT, AST) vóór de start van de therapie en na 3, 6 en 12 maanden gedurende het eerste jaar, daarna jaarlijks bij stabiele waarden. Frequenter controleren bij afwijkende leverfunctie bij baseline of bij dosisverhoging. Stoppen wanneer ALT/AST de bovengrens van het normale meer dan 3× overschrijdt of tekenen van leverfunctiestoornis optreden.

Dieet en leefstijl

Houd een consistente koolhydraatinname aan. De werkzaamheid is afhankelijk van de koolhydraatinhoud van de voeding; koolhydraatarme maaltijden geven minimale GI-effecten maar ook een minimaal glucoseverlagend effect.

Zwangerschap en borstvoeding

Gecontra-indiceerd tijdens zwangerschap (insuline heeft de voorkeur bij zwangerschapsdiabetes) en tijdens borstvoeding (overgang naar moedermelk is niet vastgesteld).

Effect op rijvaardigheid

Beïnvloedt op zichzelf de rijvaardigheid of het bedienen van machines niet. Bij combinatie met insuline of sulfonylureumderivaten moeten patiënten zich bewust zijn van het risico op hypoglykemie.

Bewaren beneden 25 °C in de originele verpakking ter bescherming tegen vocht. Op een droge plaats en buiten het bereik van kinderen bewaren.

3 jaar. Niet gebruiken na de vervaldatum.

Recept vereist.