Szczepionka przeciw WZW typu A

Szczepionka przeciw WZW typu A chroni przed ostrym zapaleniem wątroby typu A poprzez stymulowanie produkcji neutralizujących przeciwciał IgG przeciwko kapsydzie HAV. Antygen z inaktywowanego pełnego wirionu jest prezentowany na adiuwancie wodorotlenku glinu, który wzmacnia i wydłuża depot antygenu w miejscu wstrzyknięcia oraz rekrutuje komórki prezentujące antygen, wspierając silną odpowiedź komórek B zależną od limfocytów T z pamięcią.

Mechanizm działania

• Prezentacja antygenu i aktywacja komórek B: antygen z inaktywowanego pełnego wirionu jest pochłaniany przez komórki dendrytyczne i makrofagi w miejscu wstrzyknięcia, przetwarzany i prezentowany na MHC-II do limfocytów T pomocniczych CD4⁺. Te z kolei zapewniają pomoc swoistym dla HAV komórkom B, napędzając zmianę klas i dojrzewanie powinowactwa w kierunku neutralizujących IgG oraz wytwarzanie pamięciowych komórek B.
• Adiuwant wodorotlenek glinu: tworzy depot antygenu, aktywuje inflamasom NLRP3 i rekrutuje komórki wrodzonego układu odpornościowego — istotnie zwiększając miano przeciwciał i jego trwałość w porównaniu z białkiem bez adiuwantu.
• Ochrona humoralna: IgG anty-HAV wytworzone po szczepieniu neutralizują wiriony HAV na granicy jelito-krew i w krwiobiegu, zapobiegając zakażeniu układowemu.
• Początek działania: IgG anty-HAV powyżej progu ochronnego (~10–20 mIU/mL według testu komercyjnego) osiągane są u około 95% biorców w ciągu 2 tygodni od pierwszej dawki i praktycznie u wszystkich zdrowych biorców w ciągu 4 tygodni.
• Dawka przypominająca i czas trwania: pojedyncza dawka zapewnia ochronę przez co najmniej 1 rok; druga dawka 6–12 (do 18 w niektórych schematach) miesięcy po pierwszej wytwarza miana przeciwciał, które modele matematyczne przewidują, że utrzymają się przez co najmniej 20–25 lat i prawdopodobnie dożywotnio.

Farmakokinetyka

Konwencjonalna farmakokinetyka nie ma zastosowania. Istotne parametry immunologiczne:

• Serokonwersja: 95–100% po pojedynczej dawce do 28. dnia u zdrowych dorosłych; >99% po drugiej dawce.
• Średnie miana geometryczne: znacznie wzrastają po dawce przypominającej (4- do 10-krotnie), wspierając trwałą pamięć.
• Czas trwania ochrony: przewidywany ≥20–25 lat z aktualnych danych kohortowych; prawdopodobna ochrona dożywotnia.

• Profilaktyka przed podróżą: podróżujący do dowolnego kraju o pośredniej lub wysokiej endemiczności HAV (większość Afryki, Azji, Ameryki Łacińskiej, części Europy Wschodniej) — pierwsza dawka idealnie ≥2 tygodnie przed ekspozycją, choć nawet późniejsze podanie jest warte zachodu.
• Ekspozycja zawodowa: pracownicy laboratoriów pracujący z HAV, pracownicy kanalizacji i oczyszczalni ścieków, przetwórstwo żywności w wybranych ustawieniach, pracownicy opieki zdrowotnej w niektórych regionach.
• Grupy ryzyka: mężczyźni uprawiający seks z mężczyznami (MSM), osoby stosujące narkotyki dożylne (PWID), osoby z przewlekłą chorobą wątroby, koinfekcją WZW typu B lub C (gdzie ostre nadkażenie HAV powoduje gorsze wyniki), biorcy zastępczej terapii produktami krwiopochodnymi, mieszkańcy i personel niektórych ustawień instytucjonalnych.
• Kontakty domowe i seksualne ostrych przypadków HAV: szczepienie poekspozycyjne w ciągu 14 dni od ekspozycji jest skuteczne; u starszych dorosłych i kontaktów z obniżoną odpornością może być zalecane jednoczesne podawanie immunoglobuliny ludzkiej normalnej.
• Kontrola wybuchu epidemii: szczepienie pierścieniowe w określonych ustawieniach wybuchu epidemii.
• Rutynowe szczepienia dziecięce: w wielu krajach o pośredniej endemiczności (np. Argentyna, Izrael, USA, części Europy) — uwzględnione w krajowym harmonogramie szczepień od 12. miesiąca życia.

• Nadwrażliwość na szczepionkę przeciw WZW typu A, którąkolwiek z substancji pomocniczych (w tym glin, polisorbat 20) lub na neomycynę (śladowa pozostałość).
• Dla Twinrix w szczególności: nadwrażliwość na produkty pochodzenia drożdżowego (rekombinowany antygen WZW typu B jest produkowany w drożdżach).
• Ostra choroba gorączkowa lub aktywne niekontrolowane zakażenie — odroczyć do ustąpienia.

Bardzo częste (≥1/10): bolesność w miejscu wstrzyknięcia, rumień, stwardnienie, ból głowy, drażliwość (dzieci), zmęczenie, złe samopoczucie.

Częste (≥1/100 do <1/10): gorączka niskiego stopnia, ból mięśni, ból stawów, nudności, zmniejszony apetyt (dzieci), biegunka, wymioty.

Niezbyt częste (≥1/1000 do <1/100): świąd, wysypka, pokrzywka, limfadenopatia, zawroty głowy, parestezje.

Rzadkie do bardzo rzadkich: reakcje nadwrażliwości, w tym anafilaksja (bardzo rzadko), reakcje typu choroby posurowiczej, zdarzenia neurologiczne (zespół Guillaina-Barrégo, zapalenie nerwu wzrokowego, encephalomyelitis — czasowy związek zgłaszany, związek przyczynowy nieustalony), trombocytopenia, zapalenie naczyń.

Produkty skojarzone (Twinrix) mają addytywny profil reaktogenności obu szczepionek składowych, ale nie są bardziej reaktogenne niż oddzielne podanie.

• Inne szczepionki: szczepionka przeciw WZW typu A może być współpodawana z większością innych szczepionek inaktywowanych i żywych w oddzielnych miejscach za pomocą oddzielnych strzykawek. Częste współpodawania obejmują WZW typu B, tyfus (doustny lub iniekcyjny), żółtą gorączkę, wściekliznę, szczepionki meningokokowe, MMR, ospę wietrzną i rutynowe szczepienia dziecięce.
• Immunoglobuliny: jednoczesne podawanie immunoglobuliny ludzkiej normalnej (np. dla profilaktyki poekspozycyjnej lub innych wskazań) nie znosi odpowiedzi, ale może umiarkowanie zmniejszyć ostateczne miana przeciwciał; skojarzone stosowanie jest odpowiednie u starszych lub immunocompromitowanych kontaktów poekspozycyjnych.
• Terapia immunosupresyjna (DMARDs, leki biologiczne, wysokie dawki kortykosteroidów, chemioterapia, transplantacja): może osłabić odpowiedź na szczepionkę; zaszczepić przed planowaną immunosupresją, jeśli to możliwe; rozważyć serologię po szczepieniu w celu potwierdzenia odpowiedzi u pacjentów, którzy nie mogą odroczyć terapii.
• Brak klinicznie istotnych interakcji z małymi cząsteczkami.

Brak interakcji z pokarmem, alkoholem ani prowadzeniem pojazdów.

Podawać domięśniowo w mięsień naramienny u dorosłych i starszych dzieci lub w przednio-boczną część uda u niemowląt i małych dzieci. Nie wstrzykiwać w okolicę pośladkową (zmniejszona odpowiedź immunologiczna). Podanie podskórne jest dopuszczalne u pacjentów z zaburzeniami krzepnięcia.

Monowalentna szczepionka przeciw WZW typu A (Havrix, Vaqta, Avaxim)

• Dorośli (≥19 lat, Havrix 1440 EL.U. lub Vaqta 50 U lub Avaxim 160 U): pojedyncza dawka 1,0 mL w miesiącu 0, następnie dawka przypominająca w miesiącu 6–12 (do 18 miesięcy).
• Pediatria (1–18 lat, Havrix 720 EL.U. lub Vaqta 25 U lub Avaxim 80 U): pojedyncza dawka 0,5 mL w miesiącu 0, następnie dawka przypominająca w miesiącu 6–12 (do 18 miesięcy).
• Pojedyncza dawka zapewnia dobrą ochronę od około 2 tygodni po dawce; dawka przypominająca zapewnia trwałą ochronę.

Twinrix (HAV + WZW typu B) — dorośli i młodzież ≥16 lat

• Standardowy harmonogram: 0, 1 i 6 miesięcy (trzy dawki po 1,0 mL).
• Przyspieszony harmonogram: 0, 7, 21–30 dni, z dawką przypominającą w 12 miesiącu (łącznie cztery dawki) — przydatne dla podróżujących pod presją czasu.

Twinrix Junior / Pediatryczny — dzieci 1–15 lat (zakres wiekowy zależny od regionu)

• Standardowy harmonogram: 0, 1 i 6 miesięcy (trzy dawki po 0,5 mL).

Vivaxim / ViATIM (HAV + szczepionka polisacharydowa Vi przeciw tyfusowi) — dorośli

• Pojedyncza dawka 1,0 mL: zapewnia ochronę przed obiema chorobami do celów połączonej podróży; dawki przypominające wymagane w odstępach odpowiednich dla każdego składnika (dawka przypominająca przeciw WZW typu A w 6–12 miesiącu; ponowne szczepienie przeciw tyfusowi co 3 lata).

Profilaktyka poekspozycyjna

• Zdrowe osoby w wieku 12 miesięcy do 40 lat w ciągu 14 dni od ekspozycji na HAV: zalecana pojedyncza dawka szczepionki monowalentnej.
• Dorośli >40 lat, osoby z obniżoną odpornością lub z przewlekłą chorobą wątroby: szczepionka plus immunoglobulina ludzka normalna (oddzielne miejsce) w ciągu 14 dni od ekspozycji.

Zaburzenia czynności nerek/wątroby

Bez dostosowania dawki.

Pominięta dawka

Jeśli dawka przypominająca jest opóźniona poza harmonogram, podać jak najszybciej — pierwszej dawki nie trzeba powtarzać, niezależnie od upływu czasu.

Obsługa w łańcuchu chłodniczym

Utrzymywać 2–8 °C przez cały okres dystrybucji, przechowywania i obsługi pacjenta. Nie zamrażać — zamrożenie niszczy szczepionkę adsorbowaną na wodorotlenku glinu. Wyrzucić, jeśli produkt został zamrożony lub jeśli łańcuch chłodniczy został naruszony poza limity określone przez producenta.

Serologia przed szczepieniem

Rutynowa serologia przed szczepieniem nie jest opłacalna w większości populacji i nie jest zalecana. U wybranych dorosłych z regionów o wysokiej endemiczności wcześniejsze naturalne zakażenie HAV (anty-HAV IgG dodatnie) jest częste — można rozważyć testowanie przed szczepieniem, aby uniknąć niepotrzebnego szczepienia w tej grupie.

Serologia po szczepieniu

Nie jest rutynowo wskazana u immunokompetentnych biorców. Rozważyć u osób z obniżoną odpornością (np. osób z HIV, biorców przeszczepów narządów litych, pacjentów na lekach biologicznych) w celu potwierdzenia ochrony; może być potrzebne ponowne szczepienie lub przedłużone dawkowanie.

Ciąża i karmienie piersią

• Ciąża: szczepionka inaktywowana — na ogół uważana za bezpieczną; zalecana, gdy istnieje wskazanie. Brak sygnałów teratogennych z nagromadzonych danych.
• Karmienie piersią: zgodna.

Gospodarze z obniżoną odpornością

Odpowiedź może być osłabiona. Rozważyć serologię po szczepieniu i dodatkowe dawki, jeśli miana są poniżej progu ochronnego.

Poradnictwo pacjenta

Nawet po szczepieniu podróżujący powinni przestrzegać standardowej higieny żywności i wody (unikać surowych owoców morza, obierać owoce, pić wodę butelkowaną lub przegotowaną, unikać lodu w regionach wysokiego ryzyka). Ochrona szczepionki jest wysoka, ale nie absolutna.

Gotowość na anafilaksję

Standardowe środki bezpieczeństwa szczepień: obserwacja przez 15 minut po podaniu; epinefryna i sprzęt do resuscytacji łatwo dostępne.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Brak wpływu.

Przechowywać w 2–8 °C w oryginalnym opakowaniu; nie zamrażać; chronić przed światłem. Stabilna przez okres ważności podany na etykiecie przy prawidłowym przechowywaniu. Jeśli przypadkowo zamrożona, wyrzucić. Niektóre produkty tolerują krótkie wystawienie na temperaturę pokojową; sprawdzić specyficzne dla produktu Oświadczenie o danych stabilności.

Zwykle 36 miesięcy od produkcji dla nieotwartych fabrycznie napełnionych strzykawek i fiolek. Nie stosować po upływie daty ważności wydrukowanej na opakowaniu.

Wymagana recepta (Rx) w większości jurysdykcji; uwzględniona w wielu krajowych programach szczepień dla rutynowych szczepień dziecięcych, zawodowych i podróżnych. Wymagana logistyka łańcucha chłodniczego przy dystrybucji.